Polska – z ideologią na szlaku

Za odznakami, które może sobie z dumą umieścić na honorowym miejscu turysta, kryje się nie tylko szmat historii aktywnego wypoczynku w Polsce, lecz także ideologia. Odznaki, nawet te najpiękniejsze, nigdy nie były od niej wolne.

moja-odznaka-przodownicka_IMG_6548

Najlepiej znaną i chyba najpopularniejszą jest Górska Odznaka Turystyczna (GOT) z charakterystycznym emblematem kozicy. Odznaka jest wielostopniowa, a poszczególne poziomy można pokonywać w zasadzie przez całe życie. Historia GOT liczy 75 lat, ale jej geneza jest nieco starsza. Cofnijmy się do okresu międzywojennego i wsłuchajmy w ideologię tamtych lat wyrażoną słowami marszałka Józefa Piłsudskiego: „aby niezmożony był duch i siła fizyczna Narodu”. W tym celu powołano Radę Naukową Wychowania Fizycznego, której Marszałek przewodził osobiście. Z jej inicjatywy, na warszawskich Bielanach, uruchomiono w 1928 roku budowę Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego (CIWF; obecnie AWF). Wolą tegoż samego szacownego gremium w 1931 roku ustanowiono Państwową Odznakę Sportową (POS). Jej trzy stopnie miały zaświadczać o rosnącej sprawności fizycznej zarówno wojskowych, jak i cywilów. O znaczeniu, jakie jej przypisywano, najlepiej świadczy fakt, że w kartach kwalifikacyjnych oficerów, w miejscu, gdzie była ocena sprawności fizycznej, pojawiała się, bądź nie, adnotacja: „Posiada POS”. Zaś legitymujący się odznaką nosili ją z dumą w oficerskiej koalicyjce lub na żołnierskiej kurtce nad prawą kieszenią munduru. Jak głosił paragraf trzeci stosownego rozporządzenia Rady Ministrów, prawo otrzymania POS „służyło każdemu nieposzlakowanemu obywatelowi polskiemu, który ukończył 14 (osoby płci żeńskiej 16) lat życia i poddał się z dodatnim wynikiem okresowej próbie sprawności fizycznej”. Edward Maj skomponował nawet marsz POS grany na defiladach i podczas parad uświetniających narodowe święta. Każda orkiestra dęta, zwłaszcza wojskowa lub strażacka, miała go w repertuarze.

W góry!
Do akcji propagandowej na rzecz POS starano się wciągnąć Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT), największą i najbardziej prestiżową, posiadającą piękne tradycje organizację turystyczną. Początkowo działacze PTT odmówili, tłumacząc, iż celem organizacji jest propagowanie aktywności turystycznej i zachęcanie do systematycznego oraz głębokiego poznawania gór, ale bez nagród czy jakichkolwiek innych materialnych ekwiwalentów wkładanego w wędrówkę wysiłku. Jednak presja władz była na tyle silna, że siostrzane organizacje oraz niektóre terenowe oddziały PTT (jako pierwsze w Cieszynie i Stanisławowie) zaczęły projektować własne odznaki. Pierwszą, już w 1932 roku, ustanowił Polski Związek Narciarski. Odznaka Narciarska, przekształcona po II wojnie światowej w Górską Odznakę Narciarską, jest więc nominalnie najstarszą odznaką turystyczną w Polsce. Ostatecznie PTT przyłączyło się do narodowej akcji POS w 1934 roku. Rok później wystąpiło także z własną ogólnopolską odznaką – Górską Odznaką Turystyczną. W latach 1935–1938 GOT zdobyło ponad 400 osób.

Mastiery turizma
Po II wojnie światowej, gdy w latach 1949–1951 reaktywowano organizacje turystyczne i scalono w ramach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK), powróciła też ideologia podnoszenia w społeczeństwie ducha i sprawności fizycznej, przeplatana wątkami patriotycznymi i edukacyjnymi. Ideologia powojenna niewiele odbiegała od tej z okresu międzywojennego, tyle że przyświecał jej duch radzieckich odznak „mastierów sporta i turizma”, a nie duch Marszałka. Do POS oczywiście nie było powrotu. Ale w odznakach turystycznych upatrywano doskonałego narzędzia służącego systematycznemu poznawaniu piękna i historii kraju ojczystego. Reaktywując GOT, PTTK pokazywało społeczeństwu, iż jest sukcesorem dorobku i tradycji PTT. Ewidencjonowanie i wydawanie odznaki, podobnie jak koordynację wszelkich spraw związanych z turystyką górską, powierzono Komisji Turystyki Górskiej PTTK. W 1951 roku ustanowiono Odznakę Turystyki Pieszej (OTP) i przywrócono odznakę narciarską pod nową nazwą Górskiej Odznaki Narciarskiej (GON). Wzmożono akcję propagandową i przykładano starań, aby uczestnicy zorganizowanych wycieczek zdobywali odznaki. W efekcie w 1954 roku wydano ponad 33 tysiące odznak GOT – wynik, o jakim ojcom znaczka z kozicą nawet się nie śniło.

Dla najmłodszych i seniorów
Z czasem względy ideologiczne odeszły w zapomnienie, a presja, by podnosić kwalifikacje turystyczne poprzez zdobywanie odznak, osłabła. Powstawało ich zresztą coraz więcej, więc naturalne było, że się dewaluowały. Obok tych związanych z turystyką pieszą pojawiły się odznaki kajakarskie, żeglarskie, kolarskie i motorowe. Dla miłośników imprez na orientację stworzono odznakę INO. A fanom narciarstwa biegowego zaoferowano NON – Nizinną Odznakę Narciarską. Obniżano wiek, w którym można było ubiegać się o odznaki, wprowadzając dla najmłodszych stopnie popularne. Z drugiej strony powstała odznaka Turysta Senior. Oprócz odznak ogólnokrajowych związanych z poszczególnymi rodzajami turystyki kwalifikowanej pojawił się także szereg odznak lokalnych: regionalnych i miejskich, które wydawano osobom dokumentującym poznawanie konkretnych regionów i miast według ustalonych regulaminami zasad. Przykładem tego typu odznak jest Miłośnik Jury. Ostatnią bodaj odznaką, ustanowioną przez PTTK, jest przeznaczona dla najmłodszych Dziecięca Odznaka Turystyczna (DOT PTTK). Pojawiła się w 2009 roku, w celu popularyzowania wielopokoleniowej turystyki rodzinnej i propagowania turystyki wśród najmłodszych. Dziś każdy może zdobyć odznakę turystyczną na miarę swoich aspiracji i możliwości. Jest ich naprawdę spory wybór.

* * * * *

Odznaki, ech odznaki

W dziedzinie odznak turystycznych i krajoznawczych monopolistą jest wciąż PTTK, które patronuje ich zdobywaniu. Odznaki dzielą się na dwa typy. Pierwszym są odznaki turystyki kwalifikowanej, które dokumentują zdobyte umiejętności i przeżycia towarzyszące wycieczkom pieszym [OTP], górskim [GOT], kajakowym [TOK], żeglarskim (ŻOT), jeździeckim (JOTG), narciarskim – w górach i na nizinach [GON, NON], motorowym (MOT), na orientację (OInO), podwodnym [OT Podwodnej]. Należą do nich także: Dziecięca OT oraz odznaka Turysta Senior. Drugą grupę stanowią odznaki krajoznawcze. Jest ich mnóstwo, a boom na ich ustanawianie przypadł na lata 70. XX wieku.

Wszelkie odznaki turystyczne zdobywa się, odbywając wycieczki za które przyznawane są punkty. Żeby zdobyć konkretny stopień, trzeba zgromadzić przewidzianą regulaminem ilość punktów. Wzorem dla innych jest regulamin GOT. Odznaka ma też bodaj największą ilość stopni – od popularnej, przez małe (brązową, srebrną i złotą), po duże (brązową, srebrną i złotą) oraz „za wytrwałość (małą lub dużą). Te ostatnie otrzymuje się za wielokrotne spełnienie wymagań na wybrany stopień odznaki (oprócz popularnej). GOT ma regulamin, w którym wycenione i ponumerowane są wszystkie znakowane odcinki szlaków (uporządkowane grupami górskimi), według klucza 1 pkt za kilometr i 1 pkt za 100 metrów różnicy poziomów (ale tylko gdy podchodzimy). W innych rodzajach odznak nie uwzględnia się deniwelacji. A zdobywając, np. OTP w górach, nie uzyskuje dodatkowych punktów za podejścia. Jeśli w regulaminie nie ma jakiegoś wariantu, można sobie go wycenić samodzielnie na podstawie mapy, stosując wspomnianą zasadę punktacji. Wycieczki wpisuje się do książeczek z numerami i punktami. Prawidłowość i prawdomówność zdobywcy potwierdza podpis przodownika, a zebrane na trasie pieczątki są potwierdzeniem i pamiątką odbytej eskapady. Regulaminy niektórych odznak wymagają wykazania się wiedzą, np. z zakresu zootechniki w przypadku odznak jeździeckich. Posiadacze określonych stopni odznak (zazwyczaj małej złotej) mogą ubiegać się o uprawnienia przodowników – turystyki górskiej, pieszej, etc. Po zdaniu egzaminu przodownik może prowadzić wycieczki na swoim terenie (ale tylko po szlakach) i weryfikować książeczki innych zdobywców. Ma też obowiązek pomagać i wyjaśniać zasady wszystkim, którzy się do niego zwrócą. Dzieci robią to bardzo często, zwłaszcza, że nie wszyscy rodzice (w przypadku GOT to powszechna trudność), radzą sobie z wyliczeniem punktów za przebyte trasy, nawet za te ujęte w regulaminie.

Dla większości odznak określono wiek, od którego można je zdobywać. OTP i GOT od 8 roku życia, ŻOT od 12, MOT i OT Podwodnej od 16. Aby umożliwić ich zdobywanie najmłodszym wprowadzono w niektórych przypadkach dziecięce stopnie, takie jak: Narciarską Odznakę Młodzieżową, Młodzieżową Odznakę „Turysta Motorowy”, Dziecięcą Odznakę Narciarską, kajakową nazwaną „Kiełbik”, czy odznakę „Siedmiomilowe buty”, która poprzedza zdobywanie regularnych stopni OTP.

Odznaki krajoznawcze uzyskuje się za zwiedzanie obiektów zabytkowych i poznawanie przyrodniczych. Króluje pośród nich Odznaka Krajoznawcza, ustanowiona w 1975 roku, a w 1993 rozdzielona na dwa rodzaje Odznakę Krajoznawczą Polski i Regionalne Odznaki Krajoznawcze. Pierwszą zdobywa się dokumentując poznawanie obiektów wyszczególnionych w Kanonie Krajoznawczym Polski, regionalne – według odpowiednich regulaminów, obejmujących konkretne regiony, czy miasta. Przykładami odznak regionalnych są Sympatyk Otwocka czy Turysta Ziemi Stargardzkiej. Są też odznaki ukierunkowane na pewne zjawiska. I tak „Odznaka szlakiem budownictwa drewnianego”, przeznaczona jest dla pasjonatów drewnianej architektury. Jeszcze nieco odmienny charakter ma „Odznaka Krajoznawcza im. Żwirki i Wigury”. Jej zdobycie wymaga odwiedzenia również miejsc związanych ze słynnymi pilotami, a położonych za granicą – konkretnie na Litwie i w Czechach.

INFO
Wszystkie dostępne odznaki PTTK oraz ich regulaminy: www.pttk.pl (tam także: Kanon Krajoznawczy Polski: www.pttk.pl/kznw/kanon.php)

Tekst był publikowany na łamach magazynu „Polska Wita” (teraz „Witaj w Podróży”) latem 2010.

Reklamy

Skomentuj jeśli chcesz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.